De verkeerde metafoor
LinkedIn en ik hebben een moeilijke relatie. En ik kan me voorstellen dat LinkedIn ook niet zo goed weet wat het met mij aan moet.
Tot een paar weken geleden.
Daar had je ’m weer: de zoveelste managementgoeroe die het symfonieorkest kwam uitleggen als toonbeeld van leiderschap en samenwerking, zonder zich al te veel te laten hinderen door hoe zo’n orkest werkelijk functioneert.
En toen wist LinkedIn het ineens wel. Die post haalde me zo het bloed onder de nagels vandaan dat ik opeens geëngageerd was. Het algoritme had me eindelijk gevonden. Ik kreeg alleen nog maar posts over symfonieorkesten voorgeschoteld: dirigenten als leiders, musici als teams, de partituur als strategie. En natuurlijk ritme en harmonie als ultieme organisatiedoelen.
Er is alleen één probleem. Het symfonieorkest is een prachtig orkest, maar een beroerd organisatiemodel voor een complexe wereld.
Hoe indrukwekkend een symfonieorkest ook is, het is in essentie ingericht voor een heel ander soort opgave: een vooraf vastgelegde compositie zo goed mogelijk uitvoeren. De partituur ligt er al, de rollen zijn verdeeld, de dirigent zorgt ervoor dat de noten boven elkaar komen te staan en aan het einde klinkt wat Beethoven tweehonderd jaar geleden heeft opgeschreven.
Een symfonie van Beethoven is technisch veeleisend, maar in principe goed beheersbaar. Het is geen wicked problem.
Bij een wicked problem daarentegen kan zelfs het probleem veranderen terwijl je team eraan werkt, waardoor aanpassen in het moment noodzakelijk is.
En wicked problems zijn waar we vandaag mee te maken hebben.
Toch duiken op LinkedIn steeds weer dezelfde zelfverklaarde leiderschapsgoeroes op die verandering, strategie en innovatie willen ‘orkestreren’. Ze zien een perfect geoliede uitvoering en verwarren die met een model voor organiseren in een complexe wereld. Ik word er niet goed van.
Het echte verschil: causaliteit
Een symfonieorkest dat een traditionele partituur speelt, volgt de logica van lineariteit: de partituur legt de route vast, de dirigent coördineert en de musici voeren uit. Oorzaak en gevolg zijn grotendeels vooraf te ordenen.
Een ensemble voor hedendaagse muziek dat met een grafische partituur werkt, vertrekt vanuit een andere logica: onderdelen beïnvloeden elkaar, effecten werken terug op oorzaken en de exacte uitkomst ligt niet vooraf vast, maar krijgt gaandeweg vorm in de interactie tussen de musici. Als je ooit van emergentie hebt gehoord, dan is dit het.
Dat betekent niet dat complexiteit een excuus is voor doelloosheid. Het is niet zo dat je command-and-control vervangt door hope-and-pray, maar dat je het aangrijpingspunt van leiderschap verplaatst van route voorschrijven naar condities ontwerpen waarbinnen mensen kunnen handelen, waarnemen en bijsturen.
Door die andere logica is het hedendaagse muziekensemble met een grafische partituur een veel geschiktere metafoor voor organiseren in een complexe wereld.
De leider
Deze andere kijk op causaliteit vraagt niet om minder leiderschap, maar om ander leiderschap.
Het probleem is dus niet het streven naar een geoliede organisatie. Het probleem is de aanname dat je die bereikt met de logica van een symfonieorkest. Voor wicked problems heb je geen betere dirigent nodig, maar betere enabling constraints.
Over Sonsoles
Sonsoles Alonso is musicus, systemische organisatieadviseur en professioneel allergisch voor slechte muziekmetaforen. Met Composition8 helpt zij organisaties beter omgaan met wat zich niet laat orkestreren.
Dit blogartikel verscheen ook in De Optimist, als onderdeel van haar column Leiderschap in de Noise.